गुजरातचे माजी मुख्यमंत्री शंकरसिंह वाघेला पुन्हा काँग्रेसमध्ये प्रवेश करण्याच्या तयारीत असल्याची बातमी गुजरातच्या राजकारणात निश्चितच लक्षवेधी आहे. अद्याप त्यांचा औपचारिक पक्षप्रवेश झालेला नसला, तरी त्यांनी काँग्रेसमध्ये जाण्याची तयारी स्पष्ट केली आहे आणि राहुल गांधींसह काँग्रेस नेतृत्वाशी चर्चा सुरू आहे. प्रश्न एवढाच आहे की, वाघेलांच्या घरवापसीमुळे गुजरातमध्ये गेली तीन दशके मजबूत पकड ठेवणाऱ्या भाजपाला खरोखर किती फटका बसू शकतो?
एका वाघेलांच्या प्रवेशाने गुजरातमधील सत्तासमीकरण उलटेपालटे होईल, अशी अपेक्षा करणे अतिशयोक्तीचे ठरेल. 2022 च्या विधानसभा निवडणुकीत भाजपाने 182 पैकी तब्बल 156 जागा जिंकल्या, तर काँग्रेस अवघ्या 17 जागांवर आली. एवढी मोठी दरी केवळ एका नेत्याच्या प्रवेशाने भरून निघत नाही. शिवाय वाघेला गेल्या काही वर्षांत काँग्रेसच्या संघटनात्मक प्रवाहापासून दूर राहिले आहेत आणि त्यांच्या स्वतंत्र राजकीय प्रयोगांनाही फार मोठे निवडणूक यश मिळालेले नाही. त्यामुळे “वाघेला आले म्हणजे लाखो मते काँग्रेसकडे वळतील” असे सरळ गणित मांडता येणार नाही.
मात्र वाघेलांचे महत्त्व मतांच्या अंकगणितापेक्षा राजकीय रसायनशास्त्रात अधिक आहे. वाघेला हे भाजपाच्या जुन्या पिढीतील नेते आहेत. गुजरातमध्ये भाजप उभा राहत असतानाच्या राजकारणाचे ते प्रत्यक्ष साक्षीदार आणि एकेकाळचे प्रमुख शिल्पकार होते. 1995 नंतर भाजपातील बंड, त्यातून निर्माण झालेले सत्तांतर, त्यांचे मुख्यमंत्रिपद आणि त्यानंतरचा काँग्रेसमधील दीर्घ प्रवास यामुळे गुजरातच्या जवळजवळ प्रत्येक प्रमुख राजकीय प्रवाहाशी त्यांचा संबंध राहिला आहे. त्यामुळे काँग्रेसला त्यांच्याकडून मिळणारी सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे केवळ एक चेहरा नव्हे, तर गुजरातच्या राजकीय-सामाजिक समीकरणांची अनेक दशकांची माहिती आणि संपर्कांचे जाळे आहे.
भाजपासाठी संभाव्य धोका येथेच आहे. गेल्या अनेक निवडणुकांमध्ये गुजरातमध्ये काँग्रेसची सर्वात मोठी अडचण केवळ मतांची नव्हती; ती संघटनात्मक होती. भाजपाकडे बूथपर्यंत पोहोचलेली यंत्रणा असताना काँग्रेस अनेक भागांत प्रभावी संघटन उभे करण्यात कमी पडली. वाघेला काँग्रेसमध्ये येऊन काही जुने नेते, स्थानिक प्रभावशाली चेहरे आणि नाराज राजकीय घटकांना एका व्यासपीठावर आणू शकले, तर त्यांचा परिणाम त्यांच्या व्यक्तिगत मतांपेक्षा मोठा होऊ शकतो. अर्थात त्यांच्या संभाव्य पुनरागमनाबाबत काँग्रेसच्या अंतर्गत वर्तुळात मतभेद असल्याचेही वृत्त आहे. त्यामुळे वाघेला काँग्रेसची गटबाजी कमी करतात की आणखी एक सत्ताकेंद्र निर्माण करतात, यावरही बरेच काही अवलंबून असेल.
यात आणखी एक बाब महत्त्वाची आहे. भाजपाच्या प्रचंड बहुमतामुळे गुजरातमध्ये विरोधी पक्षाला सुरुवातच अत्यंत खालच्या पातळीवरून करावी लागत आहे. अशा परिस्थितीत काँग्रेससमोर लगेच सत्ता मिळविण्यापेक्षा प्रथम विश्वासार्ह विरोधी पर्याय म्हणून स्वतःची पुनर्बांधणी करण्याचे आव्हान आहे. वाघेला त्या प्रक्रियेला गती देऊ शकतात; पण त्यासाठी त्यांना केवळ पक्षप्रवेशाचा मोठा कार्यक्रम करून थांबता येणार नाही. गाव, तालुका आणि विधानसभा मतदारसंघाच्या पातळीवर विस्कळीत झालेली संघटना पुन्हा जोडावी लागेल.
म्हणून शंकरसिंह वाघेलांची काँग्रेसमधील संभाव्य घरवापसी ही आजच्या घडीला भाजपासाठी मोठा धक्का आहे असे म्हणणे घाईचे ठरेल. पण भाजपाने पूर्णपणे दुर्लक्ष करावे इतकी ती किरकोळ घटनाही नाही. वाघेला स्वतः काँग्रेसमध्ये येतात आणि त्या नंतर त्यांच्या मागोमाग गुजरातमधील किती जुने नेते, कार्यकर्ते, सामाजिक गट आणि भाजपविरोधी मते एका छताखाली येतात, ही खरी राजकीय बातमी ठरणार आहे. 2027 च्या गुजरात विधानसभा निवडणुकीच्या दृष्टीने वाघेलांची खरी परीक्षा ते काँग्रेसला पुन्हा लढण्याच्या स्थितीत कितपत आणू शकतात याची असेल.
